W głębi tzw. "starego cmentarza" w Kcyni, po lewej stronie od głównej alei znajduje się monumentalny grobowiec z piaskowca z kolumnami w stylu toskańskim. Umieszczony nad dębowymi drzwiami napis informuje, że jest to "Grobowiec Mieczkowskich". W szczycie tympanonu umieszczono także herb rodziny - "Bończa". Mieczkowscy byli właścicielami majątku w Siernikach. Wiedzieliśmy, że we wnętrzu Mauzoleum znajdują się dwie trumny - jedna drewniana, bogato rzeźbiona i druga - cynowa. Niestety, nie wiedzieliśmy dokładnie - aż do chwili obecnej - który z członków rodziny został w grobowcu pochowany. Wyniki prac dr Alicji Drozd-Lipińskiej z UMK w Toruniu przynoszą nam odpowiedzi na nurtujące nas pytania.
Jak zapewne część z Państwa wie, od 2016 r. trwają prace konserwatorskie, których celem jest przywrócenie piękna tego zabytkowego obiektu. Prace odbywają się dzięki zaangażowaniu środków z budżetu Gminy Kcynia, samorządu województwa i Unii Europejskiej. Z uwagi na zakres prac i ich koszt, konserwacja obiektu została podzielona na etapy. W latach 2016-2020 przeprowadzono działania o wartości blisko 89 tys. zł. Parafia pw. św. Michała Archanioła każdego roku wnioskuje o środki, którymi dysponuje Sejmik Województwa Kujawsko-Pomorskiego.
Grobowiec Mieczkowskich popadał stopniowo w ruinę. Już w 2002 roku, w trakcie opracowywania karty ewidencyjnej zabytku jego stan opisywany był jako zły. Opis informuje o wypadających cegłach, spękanej powierzchni piaskowców, zawilgoceniu, porośnięciu glonami. Wskazywano na silne zniszczenia dekoracji rzeźbiarskiej, zarówno w formie wieńców laurowych oraz ubytków w literach napisu: „Grobowiec Mieczkowskich”, umieszczonego nad drzwiami. W ostatnich latach zniszczenia postępowały. Bloki kamienne dachu zdestabilizowały się, poprzesuwały. Po lewej stronie trzy bloki zsunęły się całkowicie, w wyniku czego doszło do odsłonięcia korony muru. Z prawej strony doszło do zniszczenia ściany – poodpadały bloki piaskowca, odsłaniając ścianę z cegieł. W szczelinach, powstałych w wyniku zdestabilizowania płyt grobowca, zalegała ziemia. Mauzoleum wymagało podjęcia pilnych prac ratunkowych i zabezpieczających przed postępującą destrukcją. Takie prace zostały wykonane na jesieni 2016 roku.
Porównanie zdjęć PRZED i PO najlepiej ukazuje poprawę wyglądu zabytku. Zdjęcia 'PO' zostały wykonane w 2017 roku, po przeprowadzeniu prac zabezpieczających i I etapu konserwacji (tj. prac konserwatorskich przy ścianach i marmurowej podwalinie oraz konserwacji płaskorzeźbionych płycin z wieńcami oraz napisu nad wejściem). Obecnie obiekt wygląda jeszcze lepiej - wyrównano i uzupełniono elementy połaci dachowej, przeprowadzono w latach 2019-2020 prace we wnętrzu mauzoleum.
fot. 1-2. Stan przed i po wykonaniu prac zabezpieczających i I etapu prac konserwatorskich (zdjęcia wykonane w 2017 r.)
Obiekt jest zadbany, ubytki w murze uzupełnione, dach naprawiony. Bloki piaskowca oczyszczone i zabezpieczone przed rozwojem glonów, sprawiają, że cały obiekt "jaśnieje" i zdecydowanie lepiej się prezentuje niż jeszcze kilka lat temu.
fot. 3. Stan zabytku w 2018 r.
W bieżącym roku (2020) trwały dalsze prace we wnętrzu Mauzoleum, prowadzone pod kier. mgr Barbary Mrożkiewicz. Składały się z dwóch zasadniczych elementów: 1) badanie archeologiczne zawartości trumny drewnianej, translokacja trumien, 2) rozbiórka luźnych cegieł i zapraw muru wzdłużnego lewego, dezynfekcja oraz powtórne jego wymurowanie. Prace konserwatorskie we wnętrzu grobowca zostały zakończone w dniu 23 października 2020 r. Tylko w Dźwiękowym Archiwum Kcyni macie Państwo możliwość poznać Opracowanie antropologiczne ludzkich szczątków kostnych odkrytych w trakcie prac konserwatorskich, sporządzony przez dr Alicję Drozd-Lipińską z Uniwersystetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.
wstęp i zdjęcia: Justyna Makarewicz
dr Alicja Drozd-Lipińska, UMK w Toruniu
Opracowanie antropologiczne ludzkich szczątków kostnych odkrytych w trakcie prac konserwatorskich Mauzoleum Rodziny Mieczkowskich w Kcyni
Wstęp
Ludzkie szczątki kostne, jakie miały zostać poddane analizie, znajdować się miały w dwóch trumnach (drewnianej i cynowej), w obiekcie o funkcji sepulkralnej, zlokalizowanym w starej części cmentarza parafialnego parafii p.w. Św. Michała Archanioła w Kcyni. Mauzoleum wybudowane zostało na początku XX w. z bloków piaskowca, na granitowym fundamencie (Ryc. 1). Na szczycie tympanonu umieszczono herb rodziny Mieczkowskich, nad drzwiami zaś - wypukły napis „GROBOWIEC MIECZKOWSKICH”. Sama krypta, w której znajdowały się trumny, została wymurowana z cegły i otynkowana. Prace konserwatorskie prowadzone były pod kierunkiem mgr B. Mrożkiewicz. Nie dysponowano jakimikolwiek informacjami na temat osób pochowanych w krypcie.
Ryc. 1. Mauzoleum Rodziny Mieczkowskich w Kcyni
Ryc. 2. Obie trumny przed rozpoczęciem prac
Obie trumny ustawione były bezpośrednio na podłodze krypty (Ryc. 2). Cynowa nosiła jedynie niewielkie ślady uszkodzeń (Ryc. 3), wieko było ściśle zespojone z częścią dolną. W trumnie drewnianej wysokie wieko zachowało się w bardzo dobrym stanie (Ryc. 4). Dolna część trumny, którą uwidoczniono zdejmując część górną, wypełniona była gruzem i trocinami, między którymi znajdowały się szczątki ludzkie z fragmentami odzieży. W trakcie prac konserwatorskich konieczne okazało się przemieszczenie obu trumien w obrębie krypty (Ryc. 5). Po konsultacjach podjęto decyzję o możliwie jak najmniejszej ingerencji antropologa w obrębie lepiej zachowanej trumny cynowej, oraz pełnej eksploracji wypełniska trumny drewnianej w celu właściwego dalszego zabezpieczenia zwłok.
Ryc. 3. Trumna cynowa ze śladami uszkodzeń wieka
Ryc. 4. Stan zachowania trumny drewnianej
Ryc. 5. Stan po przesunięciu trumny cynowej
Prace porządkowe i analiza
Trumna cynowa została dosunięta do południowej ściany krypty. Uszkodzenia znajdujące się w okolicach, gdzie pierwotnie spoczęła głowa osoby zmarłej, pozwoliły na stwierdzenie, że we wnętrzu trumny znajdują się szczątki osoby dorosłej, zalegające w grubej warstwie trocin. Analizie antropologicznej częściowo dostępna była jedynie czaszka. W trakcie jej analizy płeć brano pod uwagę cechy uważane powszechnie za dymorficzne (Acsadi, Nemeskeri 1970, Standards 1994, s. 15 - 21; Piontek 1996, s. 127 - 139; White, Folknes 2005, Codebook 2006), w tym wielkość ogólną i urzeźbienie, ekspresję cech morfologicznych - wykształcenie kres karkowych i guzowatości potylicznej zewnętrznej, nachylenie łuski kości czołowej, stopień wykształcenia guzów czołowych i ciemieniowych, łuków nadbrwiowych, gładyszki; wielkość wyrostków sutkowatych, formę oczodołów i grubość brzegu nadoczodołowego. Niewątpliwie charakteryzowała się ona gracylną budową, niewielkimi wyrostkami sutkowatymi i wysokimi oczodołami, o wyraźnie zaostrzonych krawędziach, co pozwala sądzić, że jest to czaszka żeńska. W uzębieniu ujawniono ubytki przyżyciowe oraz złoty ząb z lewej strony żuchwy, co uprawdopodabnia hipotezę, że zmarłą była dorosła (dojrzała) kobieta, zmarła raczej w kategorii wieku maturus-senilis, należąca do lepiej sytuowanej części społeczeństwa.
Wypełnisko trumny drewnianej wyczyszczono z gruzu i śmieci, odsłaniając zalegające tam strupieszałe szczątki pozbawione głowy. W trosce o jak najmniejszą ingerencję w zachowane zwłoki badania antropologiczne ograniczono do pojedynczych pomiarów (Tab. 1.). Ze względu na stan szczątków, które uległy naturalnej mumifikacji (brak głowy/czaszki, niemożność oceny morfologicznej kości) oceny płci dokonano kierując się zachowanymi fragmentami odzieży (fragmenty sukni; fragmenty koronki, stanowiącej najprawdopodobniej część halki; brak śladów gorsetu/stanika; zachowane fragmenty butów na obcasie typu „kaczuszka”), które wskazywały, że są zwłoki należą do kobiety (Ryc. 6-7).
Ryc. 6. Zmumifikowane zwłoki osoby pochowanej w drewnianej trumnie - fragmenty buta
Ryc. 7. Zmumifikowane zwłoki osoby pochowanej w drewnianej trumnie. Fragmenty koronki.
Przybliżone pomiary antropologiczne pozwalają na stwierdzenie, że osoba zmarła mierzyła ok. 161-162 cm wzrostu, co zgodnie z danymi przekazywanymi przez WHO odpowiada 50 centylowi dla dziewcząt w wieku 16 lat. Na szczątkach nie zaobserwowano śladów zmian patologicznych/chorobowych[1]. Mumię delikatnie przeniesiono na przygotowaną wcześniej platformę i dosunięto do trumny cynowej, a następnie osłonięto wiekiem. W trakcie dalszych prac konserwatorskich ciało zostanie umieszczone w przygotowanej do tego celu trumnie drewnianej, co wymagać będzie jedynie włożenia płyty z zalegającymi nań zwłokami do przygotowanego pojemnika, bez konieczności dalszej ingerencji w zachowane ciało.
W trakcie porządkowania krypty ujawniono także luźną, uszkodzoną kalotę, pozbawioną lewej kości skroniowej i lewej części twarzoczaszki (Ryc. 20- 22), należącą do dorosłej kobiety w wieku adultus, której wiek, jak i stan zachowania (m.in. brak śladów strupieszałych tkanek miękkich) wskazywał, że nie jest to czaszka należąca do zmarłej, pochowanej w drewnianej trumnie, lecz wrzucona wtórnie do krypty przez otwór okienny w mauzoleum.
Tab. 1. Pomiary wykonane na szczątkach z trumny drewnianej
| pomiar | [mm] | przybliżony przyżyciowy wzrost wg Pearsona [cm] |
| przybliżona długość lewej kości ramiennej | 326 | 161,3 |
| przybliżona długość lewej kości łokciowej | 241 | 161,8 |
| przybliżona długość lewej kości udowej | 458 | 161,9 |
| przybliżona długość lewej kości piszczelowej | 368 | 161,3 |
| przybliżona długość kości strzałkowej | 380 | - |
| długość od lewej kości piętowej do zachowanych kręgów szyjnych | 1352 | - |
Podsumowanie:
Analizie poddane zostały szczątki trzech osób, znajdujące się wewnątrz grobowca Rodziny Mieczkowskich. Przeprowadzona kwerenda źródłowa, poparta wynikami analiz antropologicznych, pozwala stwierdzić, że dwie z nich to spokrewnione ze sobą przedstawicielki rodu Mieczkowskich h. Bończa. Luźną czaszkę należy traktować jako fragment innego szkieletu, który znalazł się tu wtórnie, wrzucony w niewyjaśnionych okolicznościach i w bliżej nieokreślonym czasie poprzez jeden z dwóch otworów okiennych.
Na podstawie wstępnych ustaleń przyjęto, że samo mauzoleum powstało prawdopodobnie na początku XX w. z inicjatywy Edwarda Augustyna Mieczkowskiego[1] z Nieciszewa, h. Bończa, syna Stanisława Maksymiliana i Heleny de domo Donimirskiej z Buchwałdu h. Brochwicz, właściciela pobliskiego dworu w Siernikach, urodzonego 1873 r. w Łaszewie (Ryc. 23). Edward był komendantem kcyńskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” i uczestnikiem powstania wielkopolskiego. Projekt przypisywany był Stefanowi Cybichowskiemu, zasłużonemu architektowi wielkopolskiemu.
Ryc. 23. Akt urodzenia Edwarda. Źródło: Akta metrykalne parafii rzymskokatolickiej w Serocku, pow. Świecie
Hrabia Edward Mieczkowski ożenił się z Zofią de domo Heyducką, ur. ok. 1874 roku, z którą miał troje dzieci – Ewę, Marię i Bogdana (http://www.sejm-wielki.pl/b/dw.51987). Najstarsza Ewa, urodzona w 1901 r. zmarła tragicznie po wypadku na polowaniu w wieku lat 16 (Ziemianie Polscy 1992). Pochowano ją na cmentarzu w Kcyni (Ryc. 24).
Ryc. 24. Akt zgonu Ewy. Źródło: Kurier Poznański 1916.12.14 R.11 nr 285
Pozostała dwójka młodszych dzieci – Maria i Bogdan, urodzeni kolejno w 1902 i 1905 r. przeżyli swą matkę, Zofię, która zmarła w roku 1933 w wieku 59 lat (Ryc. 25).
Szczątki ujawnione w trumnie drewnianej należały do młodej dziewczyny, której wiek należy ustalić na ok. 16 lat. Odpowiada to informacjom na temat zmarłej córki Edwarda. Wydaje się zatem, mauzoleum powstało ok. roku 1916-17, tuż po śmierci Ewy, a ufundował je ojciec po śmierci ukochanego dziecka.
Ryc. 25. Akt zgonu Zofii. Źródło: Akta metrykalne parafii rzymskokatolickiej w Kcyni, pow. Szubin
W trumnie cynowej, nieco późniejszej, pochowano dojrzałą kobietę, która wydaje się należeć do wyższej klasy społecznej. Odpowiada to obrazowi niemal sześćdziesięcioletniej matki Ewy, Zofii z Heyduckich Mieczkowskiej, również pochowanej wedle zapisów w księdze metrykalnej właśnie w Kcyni. Po śmierci jej zwłoki złożono do mauzoleum obok zmarłej 17 lat wcześniej córki.
Ewentualny wybór projektanta grobowca nie byłby przypadkowy. Stefan Cybichowski był bowiem mężem Barbary - siostry stryjecznej Edwarda, fundatora mauzoleum (Ryc. 26).
Ryc. 26. Schemat koligacji między Stefanem Cybichowskim a Edwardem Mieczkowskim. Źródło: http://www.sejm-wielki.pl
Literatura:
Codebook
2006 Data Collection Codebook, red. Steckel R., Larsen C., Sciulli P., Walker P., The Global History of Health Project.
Martin R., Saller K.
1957 Lehrbuch der Anthropologie in systematischer Darstellung mit besonderer Berücksichtigung der Anthropologischen Methoden, Stuttgart.
Piontek J.
1996 Biologia populacji pradziejowych. Zarys metodyczny, Poznań.
Standards
1994 Standards for data collection from human skeletal remains, Fayetville.
White T. D., Folkens P. A.
2005 The Human Bone. Manual, Burlington.
Ziemianie Polscy
1992 Ziemianie Polscy XX wieku. Słownik bibliograficzy. Tom III cz. 1., red. A. Arkuszewski et al., Wydawnictwo ARBOR DIG, Warszawa.
Źródła internetowe:
http://www.sejm-wielki.pl
Na koniec:
Koligacje dotyczące Edwardów Mieczkowskich
