15 października 1865 roku nastąpiło uroczyste otwarcie Królewskiego Seminarium Nauczycielskiego. Budynek, w którym obecnie mieści się Zakład Poprawczy, skończył właśnie 155 lat. Przez lata pełnił wiele funkcji, dawał nawet schronienie wojennym uchodźcom.
Odsyłam Państwa do artykułu, przygotowanego na podstawie pracy zbiorowej Seminarja nauczycielskie Poznańskiego Okręgu Szkolnego (link) po więcej szczegółowych informacji na temat funkcjonowania placówki w czasie zaboru pruskiego. Autor omawia także okres "polski" w dziejach Seminarium Nauczycielskiego, poświęcając miejsce na opis uroczystości jubileuszowych w 1925 roku. Wskazuje, że wcześniej Królewskie Seminarium Nauczycielskie w sposób podniosły świętowało 25-lecie istnienia: w 1890 roku odbyły się obchody z udziałem dyrektorów seminarium z Bydgoszczy i Rawicza. Następna okazja do świętowania - jubileusz 50-lecia przypadał w trudnym roku wojny - w 1915 i miał znacznie uboższy charakter z uwagi na panującą sytuację wojenną. Dyrektor Seminarium, sam powołany w szeregi żołnierzy, nie był obecny na obchodach.
14 października 1925 roku w budynku Seminarium Nauczycielskiego w Kcyni odbyła się podniosła uroczystość - placówka świętowała swoje 60-lecie. Program uroczystości był bardzo bogaty i obejmował dwa dni: 14 i 15 października. Na obchody przybyli dawni seminarzyści, teraz już rozsiani po całej Polsce, w liczbie 150 uczestników. Seminarium, jak wspomina autor opracowania, otrzymało także liczne życzenia.1 Zachęcam Państwa do lektury dostępnej w Wielkopolskiej Bibliotece Cyfrowej publikacji - znajdziecie tam szczegółowy opis uroczystości (str. 184 i n.). Ci, którzy przybyć na jubileusz nie mogli, jak choćby Feliks Rosenau, emerytowany nauczyciel, absolwent pierwszego rocznika seminarium, nadesłali listy. Pan Rosenau pisze: "Niestety z powodu podeszłego wieku i jesiennej pory ku mojemu ubolewaniu z zaproszenia korzystać nie mogę. Liczę 82 lat. Przeszło 50 lat wypełniałem moje obowiązki nauczycielskie. Jako uczeń pierwszego kursu seminarium w roku 1865 cieszę się, że mi Pan Bóg s t a r e m u W a r m i a k o w i pozwolił doczekać tak wspaniałej uroczystości, którą obchodzicie w wolnej i niepodległej Polsce. Załączam moje najszczersze życzenia Błogosławieństwa Bożego dla dalszej pracy Seminarjum i proszę Boga, aby łaską Swoją sprawił, by z Seminarium wychodzili pracownicy dzielni, którzyby młodzież polską wychowywali na dzielnych synów Kościoła Katolickiego i Ojczyzny. Pozdrowienie z polsko-katolickiej Warmji Hozjuszów i Koperników. Pozdrawiam także starych kolegów z kursu mojego. Szczęść Boże w dalszej pracy!"2
Majestatyczny gmach Seminarium przechodził w swojej historii przez różne etapy. Od 1 stycznia 1919 roku został zajęty przez ochotnicze oddziały polskie walczące w Powstaniu Wielkopolskim. Nie odbywała się nauka. W ciągu tego roku "urzędowania" wojska w pomieszczeniach Seminarium degradacji uległo wyposażenie sal. Dopiero po koniec roku, w listopadzie 1919 roku udało się powołać opiekunów obiektu - p. Kalkę i p. Wietrzykowskiego, którzy przeprowadzili inwentaryzację i dokładny przegląd stanu pomieszczeń. W czasie wojny polsko-bolszewickiej przestronne wnętrza zostały zamienione na szpital i obóz dla uchodźców. Schronienia w nim szukali nauczyciele, którzy, z obawy przed bolszewikami opuszczali wschodnie województwa II Rzeczypospolitej. Seminarium dopiero w październiku 1920 roku powróciło do normalnego trybu pracy: po wykonaniu niezbędnych remontów, przeniesieniu uchodźców do zachodniego skrzydła zrekrutowano kandydatów na seminarzystów. Naukę rozpoczęło wielu Górnoślązaków i Wielkopolan. W sumie w seminarium na trzech kursach (A, B i C) kształciło się 101 seminarzystów, z czego 15 eksternistów, mieszkających z rodzicami lub na stancjach w mieście.
Ostatecznie zlikwidowano zakład z dniem 1.06.1932 r. Potem różne były pomysły na to, co ma się znajdować w olbrzymim gmachu. W połowie lat 30. interesował się jego przejęciem Kościół, Kcynię odwiedził w tym celu Prymas Polski August Hlond. Krótko przez wybuchem II wojny światowej, w 1938 roku powołano do życia Zakład Wychowawczy dla chłopców.3 W czasie II wojny światowej w obiekcie zorganizowano szkołę dla niemieckich dziewcząt, a pod koniec działań wojennych, w styczniu 1945 roku szpital. Anna Wierzchosławska, w sporządzonym wspomnieniu4 pisze: "Po oswobodzeniu w budynku był szpital wojskowy - Rosjan. Później pan Jędrzejewski z Warszawy założył gimnazjum semestralne dla młodzieży z opóźnienia 5 lat okupacji. Następnie sprowadził dzieci z Warszawy sieroty. Młodzież przeniosła się do Nakła, Szubina, Bydgoszczy i Wągrowca, gdyż nie była przyznana szkoła poniemiecka. [obecny budynek szkoły podst. im. Jana Czochralskiego przy ul. Bolesława Pobożnego 1 - dopisek JM]
Dzięki współpracy ze Zbigniewem Prusakiem, kolekcjonerem, otrzymaliśmy pokaźny zbiór materiałów dotyczących Seminarium (świadectwa, druki ulotne, pocztówki). Systematycznie będę je uzupełniała w galerii poniżej. Dzisiaj, z okazji dostojnego jubileuszu budynku Seminarium, udostępniam Państwu kolekcję pocztówek pochodzącą ze zbiorów Zbigniewa Prusaka.
tekst: Justyna Makarewicz
1 Seminarja nauczycielskie Poznańskiego Okręgu Szkolnego: księga zbiorowa, Tadeusz Eustachiewicz (red.), Poznań 1936, s. 182.
2 Tamże, s. 184.
3 Dzieje Kcyni i okolic, Wł. Jastrzębski (red.), Kcynia 1993, s. 159.
4 Rękopis w posiadaniu DAK, zachowano oryginalną pisownię.
