Wstęp - o pożytkach płynących z serwisów archiwalnych

Korzystanie z serwisu szukajwarchiwach może być pożyteczne z wielu względów. Nie tylko odnajdziemy tam precyzyjnie podzielone (według typu zasobu) archiwalia, ale także możemy natrafić na bardzo stare dokumenty, do których zazwyczaj przeciętny człowiek, zainteresowany historią lokalną, nie ma szansy mieć dostępu. Z tym większą radością należy powitać fakt, że coraz więcej dokumentów trafia w postaci skanów do sieci i jest bezpłatnie udostępniane odbiorcom. 

Lustracya Woiewodztwa Poznanskiego, Kaliskiego, Sieradzkiego, Łęczyckiego, Brzeskiego, Kujawskiego, Inowrocławskiego, Płockiego R.P. 1661 ¹

Dokument, który chcę dzisiaj przybliżyć - fragment Lustracji województwa kaliskiego z 1661 r.  dotyczący miasteczka Kcynia - zawiera nie tylko wartościowe, nowe informacje na temat tego, jak Kcynia funkcjonowała w II poł. XVII wieku, ale też jest piękny wizualnie. Spójrzcie tylko jak starannie wykaligrafowane są jego karty! Lustracja przechowywana jest obecnie w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie, zespół Archiwum Skarbu Koronnego.

Jakie jest tło historyczne sporządzanej lustracji? 1661 rok to czas krótko po wojnie polsko-szwedzkiej, zwanej Potopem Szwedzkim. Kraj był wyniszczony najazdami Szwedów, równolegle także Polska toczyła swoją wolnę z Rosją (do 1667 r.). Lustracja opisuje stan poszczególnych części Rzeczpospolitej, w tym przypadku województwa kaliskiego, do którego należała Kcynia. 

W dokumencie znajdujemy zwięzły opis funkcjonowania miasteczka w II poł. XVII wieku, najważniejsze obiekty czy powinności mieszczan. Warto może zestawić te informacje z tymi, które wynikały z lokacji miasta w 1262 r., zawartymi w referacie prof. Tomasza Jurka, wygłoszonym w trakcie konferencji "Kcynia i ziemia kcyńska" we wrześniu 2012 r.: Kcynia pomyślana została jako ważny ośrodek w północno-wschodniej Wielkopolsce. Przez kilkadziesiąt lat była jedynym miastem w tym rejonie. [wyróżnienie moje - JM] A jednak nie udało się jej chyba szerzej rozkwitnąć. Niewiele wiemy o losach miasta i o warunkach rozwoju w tych stronach w wieku XIII. Potem okoliczności stawały się coraz mniej sprzyjające. Powstawać zaczęły kolejne miasta. Jeszcze w XIII w. lokowane zostały arcybiskupi Żnin (1263-1284), monarsze Nakło i prywatne Rynarzewo (oba 1299), potem zaś dochodziły coraz to nowe: Smogulec (1335), Szubin (1361-1370), Łabiszyn (1369), Margonin (1402), Żoń (1427), Chodzież (1434), Srebrna Górka (1436-1458), Czeszewo (XV w.), nieco bardziej na południe Łekno (1370) i Wągrowiec (1381), na północ zaś Wyrzysk (XV w.)[1]. Powstające w coraz mniej kontrolowany sposób kolejne miasta wyrastały zbyt gęsto i wzajemnie dławiły swój rozwój. Wszystkie zostawały ośrodkami ściśle lokalnymi (przeważnie obsługującymi klucz dóbr klasztornych bądź szlacheckich), żadne nie miało szansy wybić się w szerszej skali. Nawet królewskie Nakło, ważny ośrodek zarządu administracyjnego, długo wegetowało na pograniczu miejskiego i wiejskiego statusu. Mimo dokonanej lokacji (1299), w dokumentach z następnych dziesięcioleci mowa jest stale wyłącznie o „grodzie” (castrum), jakby miasta w ogóle nie było.²   

Dzięki cytowanemu powyżej Aneksowi, zamieszczonemu w Studium Historyczno-Urbanistycznym, zyskaliśmy dostęp do maszynopisu, w którym przepisano treść wyżej wymienionej lustracji (w: Kcynia, woj. bydgoskie. Studium Historyczno - Urbanistyczne opracowane na zlecenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej - Wydziału Budownictwa, Urbanistyki i Architektury w Bydgoszczy, Dąbrowski H. (oprac.), P. P. Pracownie Konserwacji Zabytków, Poznań 1962, s. 29 i n.)

Studium udostępniła Dźwiękowemu Archiwum Kcyni bydgoska delegatura Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Toruniu. Jak za chwilę sami się przekonacie podczas lektury, urzędnik królewski, który spisywał treść, wplatał do swojego sprawozdania łacińskie słowa. Była to częsta praktyka w tamtym okresie. W nawiasach kwadratowych wstawiłam polskie tłumaczenie łacińskich okresleń. 

Aneks³

Wyciąg z lustracji województwa kaliskiego z 1661 r. (Archiwum Skarbu Koronnego, oddz. XLVI nr 106, s. 151/152, rękopis w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie). 

MIASTECZKO KCYNIA 

W tym miasteczku bywało antiquitus [pol. starożytnych] osiadłości no 120 oprócz Żydów, których illis temporis [pol. w tym czasie] bywało domów no 20. Teraz dla spustoszenia tak nieprzyjacielskiego jako i wojsk koronnych nie znajduje się tylko osiadłych mieszczanków no 50. Dawać powinni mieszczanie na rok ze wszystkich osiadłości tak domów jako też ogrodów, a to z szosem computując [pol. obliczając] wszyscy in genere [pol. ogólnie]           fl. 40

Żydów gospodarzów jest ad praesens [pol. do teraz] no 5. Płacą czynszu z domów po fl. 1/18 facit fl. 8

Ciż dawać powinni pieprzu półkamienia, facit fl. 7/6

Szafranu półfunta fl. 10

Żydów komorników jest no 9. Płacą czynszu per fl. 0,24 przychodzi od nich f. 7/6 

Młyn słodowy koński

Zalewać powinni mieszczanie na słód zboża ćwiercień no 6, od którego powinni według dawnego zwyczaju, loco wymiaru po talerzu jednym imperialnym płacić, jakosz to facto od każdego waru płacą. Tegoż wymiaru podług regestów czopowego, sufficienter [pol. wystarczająco] verifikowanych i realnej inquisiciey dostawa się na rok citra vel ultra talerzów no 40 per fl. 3 facit fl. 120. 

Pieniądze podwodne i coronationis

Z płacenia takowych pieniędzy kwitów nie pokazali, udawając, że im iniquitate temporum [pol. w trakcie nieprawych czasów] poginęły, o których mieszczanie, wieleby ich płacić powinni sprawy nam dać nie umieli. 

Wóz wojenny

Podczas pospolitego ruszenia wyprawują, gdy się trafi dwóch pachołków w barwie z rynsztunkiem przyzwoitym z czego także kwitów żadnych nie produkowali. 

Młyn wiatrak 

Jest młyn wiatrak przy tym mieście, którego possessorami albo raczej młynarzami są mieszczanie i prowent z niego pro necesitatibus eiusdem oppidi [pol. dla potrzeb tego samego miasta] obracać powinni.  

Folwark Dworski 

Do tej dzierżawy żadnego poddanego zaciążnego nie masz tylko własnym sprzeżajem i czeladzią służebną grunta zarabiają.

(...)

Opowiedzenie 

Burmistrz cum tota communitate [pol. z całą społecznością] uskarżali się, iż per pia legata in punto mortis, [pol. pobożni zapisobiercy w chwili śmierci] wiele mieszczan kościołom dobra swe porozdawali.  

Następna lustracja, która obejmowała także Kcynię sporządzona została w 1765 roku. 

Tekst: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni

Przypisy: 

1. Lustracya Woiewodztwa Poznanskiego, Kaliskiego, Sieradzkiego, Łęczyckiego, Brzeskiego, Kujawskiego, Inowrocławskiego, Płockiego R.P. 1661 w serwisie Szukajwarchiwach 

2. T. Jurek, Lokacja miasta w Kcyni. Referat wygłoszony w trakcie konferencji naukowej "Kcynia i ziemia kcyńska" we wrześniu 2012 r. Dostępny w Dźwiękowym Archiwum Kcyni. 

3. Kcynia, woj. bydgoskie. Studium Historyczno - Urbanistyczne opracowane na zlecenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej - Wydziału Budownictwa, Urbanistyki i Architektury w Bydgoszczy, Dąbrowski H. (oprac.), P. P. Pracownie Konserwacji Zabytków, Poznań 1962.