W dniu 1.IX.1939 r. w gotowości bojowej na stacji Szamocin znajdował się pociąg pancerny „Danuta”. W odwodzie pozostawał 18 PP, 2 dywizjon 26 pal, 82 samodzielna kompania czołgów rozpoznawczych oraz pociąg pancerny.Pozostałe jednostki:

• 3 batalion 37 PP,
• BON „Żnin”
• 26 Dywizjon Artylerii Ciężkiej

znajdowały się na ostatecznej linii obrony w rejonie jezior żnińskich. Sztab dywizji stanął w Wapnie. Naprzeciw polskiego ugrupowania nieprzyjaciel zgromadził brygadę piechoty „Noteć”, wchodzącą w skład 50 DP 3 Korpusu Armijnego.

WYBUCH WOJNY

1.IX.1939 r.

Działania zbrojne w pasie 26 DP rozpoczęły się wkrótce po północy 1.IX.1939 r. , kiedy to niemieckie grupy dywersantów zaatakowały placówki Straży Granicznej na północnym brzegu Noteci w miejscowości Kaczory i Wysoka. Straż nie dała się zaskoczyć, zniszczyła mosty na Noteci od Ujścia do Nakła, po czym wycofała się na południowy brzeg Noteci, koncentrując się w rejonie Wągrowca.

Wczesnym rankiem Ośrodek Oporu „Dobieszewo” był celem ataku niemieckiego lotnictwa. Bombardowanie przeprowadzono z lotu nurkowego, zrzucając bomby i ostrzeliwując obrońców z broni maszynowej. Nalot nie wyrządził większych szkód. Żaden ze schronów nie został zniszczony ani nawet uszkodzony. Lekko ucierpiały jedynie okopy piechoty. Schrony bojowe i stanowiska artylerii, będące prawdopodobnie celem głównym ataku nie zostały wcześniej precyzyjnie zlokalizowane przez wywiad lub też były doskonale zamaskowane.

Starty w całym 10 PP były nieznaczne – wyniosły zaledwie dwóch lekko rannych. Mimo to nalot był dla obrońców traumatycznym przeżyciem i osłabił ich morale. Nastąpił też nalot na Kcynię i tu również bomby nie trafiły w cele.

W ciągu dnia na przedpolu pozycji obronnych 2 i 3 batalionu nieprzyjaciel nie przejawiał większej aktywności. Działania toczyły się na zachodzie w okolicach Chodzieży, gdzie wrogie oddziały podjęły udaną próbę sforsowania Noteci od Milczem i Miasteczkiem Krajeńskim.

W czasie nocnej akcji Straży Granicznej uszkodzono między innymi most w Osieku, zlokalizowany na przedpolu umocnień w Dobieszewie. Most został wysadzony w powietrze, a następnie podpalony. Nie przyniosło to jednak spodziewanych rezultatów, bowiem niemieccy koloniści z Osieka i Dębogóry pożar ugasili, a co gorsza – w przyległym domostwie dróżnika ulokowało się niemieckie ubezpieczenie z dwoma karabinami maszynowymi. Przed południem natknął się na nich patrol oficerski (tj. dowodzony przez oficera lub złożony z samych oficerów) z 8 kompanii 3 Batalionu. Długa seria ciężko raniła ppor. Józefa Suplickiego (1914-1939) ^[1]. Tak autor książki Czas biegnie obok Paweł Wiktorski opisuje tamte wydarzenia: Po południu wiadomość z dowództwa batalionu. Ósma kompania porucznika Osimowicza, wysunięta jako czata na lizierze przed Smogulcem i Smogulecką Wsią i przy szosie prowadzącej na drugą stronę Noteci poniosła pierwszą stratę. Nieprzyjaciel obsadził zabudowania dróżnika czy wodomistrza znajdujące się przy moście po drugiej stronie rzeki. Nasze patrole wychodzące z lasu na płaski teren przybrzeżnej łąki, widoczne były jak na dłoni. Długa seria z ciężkiego karabinu maszynowego ścięła podporucznika Suplickiego, dowódcę plutonu. Pierwsza ofiara po naszej stronie – młody oficer zawodowy z ostatniej promocji.

Zmusiło do jednocześnie pozostałych do odwrotu. Do wieczora polscy żołnierze poprzez ostrzał z granatników podejmowali bezskutecznie próby unieszkodliwienia gniazda nieprzyjaciela.

2.IX.1939 r.

     Wydarzenia z pierwszego dnia skłoniły dowódcę 26 DP do dokonania zmiany zgrupowania bojowego. W wyniku tej operacji nakazał on między innymi BON „Kcynia” bronić Kcyni, barykadując drogi wylotowe z miasta. Zgodnie z rozkazem żołnierze miejscowej Kompanii ON przesunęli się w północny rejon miasta, gdzie obsadzili odcinek okopów przy cegielni Winkla oraz rów przy drodze na Nakło nad Notecią.

    Przebieg działań bojowych na pozycji „Dobieszewo” rankiem 2.IX.1939 r budzi poważne kontrowersje. Według literatury przedmiotu żołnierze 2 Batalionu obserwowali od świtu ruch silnych kolumn niemieckich, zmierzających północnym brzegiem Noteci w stronę Nakła nad Notecią. Na rozkaz dowódcy 26 pal otwarły do nich skuteczny ogień baterie 3 dywizjonu: 7 w Gołańczy, 8 w Panigrodzu i 9 między Chwaliszewem a Grocholinem – wszystkie uzbrojone w haubice 100 mm. Do akcji włączyły się później działa 2 dywizjonu 26 pal oraz przybyły w nocy 67 pal.

     W wyniku ostrzału nieprzyjacielskie kolumny poniosły straty i oddaliły się na północ, pozostawiając jednak nad rzeką silne ubezpieczenia.

   Biorąc pod uwagę ukształtowanie terenu oraz parametry techniczne haubic 3 Dywizjonu, należy zakwestionować przedstawioną wersję wydarzeń. Niemieckie kolumny mogły poruszać się tylko utwardzonymi drogami na północ od linii kolejowej Bydgoszcz – tereny na południe były bowiem zabagnione i poprzecinane kanałami melioracyjnymi, co uniemożliwiało ruch pojazdów mechanicznych. W takiej sytuacji odległość od pozycji ogniowych 3 Dywizjonu od wspomnianej linii kolejowej wynosiłaby w przypadku 9 baterii 13 km, 8 baterii 16 km. I 7 baterii aż 20 km.

    Maksymalny zasięg haubicy polowej to 100 mm wzór 1914/1919 – broni o krótkiej lufie i malej prędkości początkowej pocisku – wynosił bowiem zaledwie 9700 mm. Jest zatem fizycznie niemożliwe, aby artyleria 3 dywizjonu ostrzeliwała niemieckie zgrupowanie na nieosiągalnym dla siebie dystansie. Mogły to czynić – i na pewno z powodzeniem to czyniły zlokalizowane znacznie bliżej Noteci działa 2 Dywizjonu 26 pal oraz 67 dac.

    Nie znaczy to wcale, że tego dnia haubice 3 Dywizjonu nie prowadziły ognia.

Przed południem około godziny 11.00 9 bateria otrzymała rozkaz unieszkodliwienia czynnych wciąż stanowisk karabinów maszynowych w domku dróżnika przy moście w stronę Osieka. W tym celu wydelegowano pluton (dwie haubice) pod dowództwem por. Pawła Wiktorskiego. Zajęły one stanowiska ogniowe na leśnej polanie w Mieczkowie, skąd kilkoma celnymi strzałami zniszczyły zarówno wskazane zabudowania, jak i dostrzeżoną w międzyczasie drużynę niemieckiej piechoty. Któryś z pocisków przypadkowo trafił w uszkodzony już wcześniej most, pieczętując dzieło jego definitywnej destrukcji.

     Echa potyczki pod Mieczkowem dotarły wieczorem 2.IX.1939 r. do sztabu 26 DP. Złożony meldunek w znaczący sposób mijał się jednak z rzeczywistością, sugerując próbę zorganizowania przez Niemców przeprawy większych sił na południowy brzeg Noteci.

3.IX. 1939 r.

Tego dnia na przedpolu pozycji obronnych 2 i 3 Batalionu panował względny spokój. Drobne utarczki z dywersantami toczyły się na odcinku „Grocholin”. Walki toczyły się tylko na zachodzie, gdzie kawaleria dywizyjna starła się z niemieckim oddziałem pod Chodzieżą, oraz w okolicach Nakła nad Notecią, pod którym 2 Batalion 18 PP i BON „Nakło” udaremniły liczne próby forsowania Noteci.

Wieczorem dowódca 26 DP odebrał rozkaz gen. T. Kutrzeby o odejściu na główną linię obrony.

4.IX.1939 r.

W nocy z 3 na 4.IX.1939 r. polskie oddziały opuszczają Ośrodki Oporu „Dobieszewo” i „Grocholin”, kierując się poprzez Kcynię na pośrednią linię obrony w rejonie Królikowa.

Opuszczenie bez walki i nacisku ze strony nieprzyjaciela przygotowanych z niemałym trudem, pozycji obronnych wkradło w żołnierskie serca niepokój i rozgoryczenie.

                Odwrót zamykała miejscowa Kompania BON „Kcynia”. Jej żołnierze w przygnębieniu opuszczali swoje rodzinne miasto, którego nie dane im było bronić.

Zgodnie z rozkazem saperzy dokonali przewidzianych zniszczeń, między innymi w Kcyni wysadzono wiadukt na drodze do Szubina. W Dobieszewie, Dobieszewku i Grocholinie odchodzący żołnierze palili stogi siana, stodoły i liczne gospodarstwa – zarówno polskie, jak i niemieckie. Na północ od Kcyni spalono wieś Weronikę.

Koniec części drugiej.